Tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đến xã hội

Ngày đăng: 10/10/2021 15:06

Xã hội Tiến bộ khoa học, thương mại hóa và lan tỏa sáng tạo là những tiến trình xã hội mở ra khi con người phát triển và trao đổi ý tưởng, giá trị, lợi ích và chuẩn mực xã hội trong nhiều bối cảnh khác nhau. Bởi vậy, khó mà phân biệt rạch ròi tác động xã hội đầy đủ của các hệ thống công nghệ mới: Có nhiều thành tố đan xen nhau cấu thành nên xã hội chúng ta và nhiều đổi mới sáng tạo, xét trên góc độ nào đó, là do các thành tố đó cùng tạo nên.

 

 

Thách thức lớn đối với hầu hết các xã hội là làm sao để tiếp thu và thích nghi với sự hiện đại mới trong khi vẫn giữ gìn những khía cạnh tốt đẹp của các hệ giá trị truyền thống. Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, vốn đang thử thách rất nhiều nhận thức cơ bản của chúng ta, có thể làm trầm trọng hơn những căng thẳng sẵn có giữa những xã hội mộ đạo sâu sắc đang bảo vệ những giá trị cơ bản của mình và những xã hội có lòng tin được định hình qua một thế giới quan thế tục hơn. Nguy cơ lớn nhất của hợp tác và ổn định toàn cầu có thể đến từ những nhóm cấp tiến chống lại tiến bộ bằng thứ bạo lực cực đoan lấy ý thức hệ làm động lực.

Như nhà xã hội học Manuel Castells, giáo sư công nghệ truyền thông và xã hội tại Trường Truyền thông và Báo chí Annenberg, Đại học Nam California, nhận xét: “Ở mọi thời điểm phát sinh thay đổi lớn về công nghệ, con người, công ty và các tổ chức đều cảm nhận được chiều sâu của thay đổi, nhưng họ thường bị choáng ngợp, vì không nhận thức được những ảnh hưởng của nó ”. Bị choáng ngợp do không nhận thức được chính là điều nên tránh, đặc biệt là trong cách các cộng đồng đa dạng cấu thành xã hội hiện đại hình thành, phát triển và liên hệ với nhau.

Những trình bày trong phần trước của cuốn sách này về các tác động khác nhau của cách mạng công nghiệp lần thứ tư tới kinh tế, doanh nghiệp, địa – chính trị và an ninh quốc tế, các khu vực và thành phố, đã làm rõ rằng cách mạng công nghệ sẽ ảnh hưởng nhiều đến xã hội. Ở phần tiếp theo, tôi sẽ tìm hiểu hai trong số những động lực quan trọng nhất của thay đổi – bất bình đẳng gia tăng sẽ gây sức ép lên tầng lớp trung lưu thế nào, và sự tích hợp các phương tiện truyền thông kỹ thuật số đang làm thay đổi cách các cộng đồng hình thành và liên hệ với nhau ra sao.

 

BẤT BÌNHD ĐẲNG TẦNG LỚP TRUNG LƯU

 

Phần phân tích về tác động kinh tế và kinh doanh đã nêu bật một số chuyển dịch cơ cấu khác nhau, góp phần gia tăng bất bình đẳng cho đến nay và có thể trầm trọng hơn khi cách mạng công nghiệp lần thứ tư tiếp tục mở rộng. Robot và thuật toán ngày càng thay thế vốn đầu tư cho lao động, trong khi đầu tư (hay chính xác hơn là việc xây dựng một doanh nghiệp trong nền kinh tế số) ngày càng cần ít vốn hơn. Trong khi đó, thị trường lao động ngày càng ưu tiên một số nhóm kỹ năng nhất định, còn các nền tảng và thị trường số kết nối toàn cầu lại chỉ dành phần thưởng hậu hĩnh cho một số ít ỏi các “ngôi sao”. Khi những xu thế này xảy ra, người thắng sẽ là người có thể tham gia đầy đủ vào các hệ sinh thái trên nền tảng sáng tạo bằng cách đưa ra ý tưởng, mô hình kinh doanh, sản phẩm và dịch vụ mới, chứ không phải những ai chỉ có thể cung cấp lao động kỹ năng thấp hay nguồn vốn thông thường.

Những nhân tố này là lý do khiến công nghệ được xem là một trong những nguyên nhân chính khiến thu nhập của phần lớn dân số tại các nước thu nhập cao trì trệ, thậm chí suy giảm. Ngày nay, thế giới quả thực rất thiếu công bằng. Theo Báo cáo Thịnh vượng toàn cầu năm 2015 của Credit Suisse, một nửa tổng tài sản trên thế giới nằm trong tay 1% những người giàu nhất, trong khi “một nửa dân số thế giới chỉ sở hữu dưới 1% tổng của cải toàn cầu”. Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) cho biết thu nhập bình quân của 10% dân số giàu nhất tại các nước OECD gấp khoảng 9 lần thu nhập bình quân của 10% dân số nghèo nhất. Hơn nữa, bất bình đẳng ở hầu hết các quốc gia đang gia tăng, thậm chí cả ở những nước đã chứng kiến tăng trưởng nhanh trên tất cả các nhóm thu nhập và đã giảm đáng kể số người nghèo. Ví dụ, hệ số Gini của Trung Quốc đã tăng từ xấp xỉ 30 vào những năm 1980 lên hơn 45 vào năm 2010.

Gia tăng bất bình đẳng không chỉ là hiện tượng kinh tế đáng quan tâm, mà còn là thách thức lớn của xã hội. Trong cuốn sách The Spirit Level: Why Greater Equality Makes Societies Stronger, hai nhà dịch tễ học người Anh Richard Wilkinson và Kate Pickett đã đưa ra dữ liệu cho thấy các xã hội bất bình đẳng thường có xu hướng bạo lực hơn, có nhiều người ngồi tù hơn, tỷ lệ người mắc bệnh tâm thần và béo phì cao hơn, tuổi thọ và lòng tin thấp hơn. Hệ quả là, sau khi kiểm soát được thu nhập trung bình, các xã hội công bằng hơn có tỷ lệ trẻ em có cuộc sống ấm no hạnh phúc cao hơn , mức độ căng thẳng (stress) và sử dụng ma túy thấp hơn, tỷ lệ tử vong của trẻ sơ sinh thấp hơn. Các nhà nghiên cứu khác cũng cho thấy bất bình đẳng cao hơn sẽ gia tăng chia rẽ và hạ thấp kết quả giáo dục trẻ em và thanh thiếu niên.

Tuy dữ liệu thống kê thực tế chưa khẳng định chắc chắn, nhưng trong xã hội hiện nay đã lan rộng nỗi lo ngại rằng bất bình đẳng cao hơn sẽ dẫn đến bất ổn xã hội lớn hơn. Trong số 23 rủi ro và 13 xu thế toàn cầu được xác định trong Báo cáo Rủi ro toàn cầu năm 2016 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, những mối liên hệ mạnh mẽ nhất được ghi nhận giữa sự gia tăng chênh lệch thu nhập, thất nghiệp hoặc thiếu việc làm và bất ổn xã hội sâu sắc. Như trình bày thêm dưới đây, một thế giới kết nối hơn và được kỳ vọng nhiều hơn có thể tạo nên những rủi ro xã hội to lớn nếu người dân cảm thấy không có cơ hội đạt được bất kỳ mức độ thịnh vượng hay ý nghĩa gì trong cuộc sống.

Ngày nay, một công việc trung lưu không còn đảm bảo mang lại một cuộc sống trung lưu nữa, và hơn 20 năm qua, 4 chỉ số truyền thống của tầng lớp trung lưu (giáo dục ,y tế , lương hưu và sở hữu nhà) biến động còn tồi tệ hơn lạm phát. Ở Mỹ và Anh, giáo dục giờ đây được xếp vào nhóm xa xỉ. Trong một nền kinh tế thị trường nơi người thắng ăn cả, khi cơ hội của tầng lớp trung lưu ngày càng hạn chế, tâm lý chán nản và thờ ơ với nền dân chủ có thể sẽ lan rộng và gây ra những thách thức xã hội.

 

CỘNG ĐỒNG

 

Xét từ góc nhìn xã hội khái quát, một trong những tác động lớn nhất (và dễ thấy nhất) của xu thế số hóa là sự nổi lên của xã hội “lấy cá nhân làm trung tâm” – một quá trình cá biệt hóa và sự xuất hiện của các hình thái mới về khái niệm thành viên và cộng đồng. Khác với trước đây, khái niệm thuộc về một cộng đồng ngày nay được định hình bằng những dự án và giá trị/lợi ích cá nhân chứ không phải bằng không gian (cộng đồng sở tại), công việc và gia đình.

Các hình thức truyền thông số mới, một cấu phần cốt lõi của cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đang ngày càng định hướng cách nhìn nhận của cá nhân và tập thể về xã hội và cộng đồng. Theo kết quả khảo sát của Diễn đàn trong Báo cáo Truyền thông số và xã hội, truyền thông số đang kết nối con người một – đến – một và một – đến – nhiều theo những cách hoàn toàn mới, cho phép người sử dụng duy trì quan hệ bạn bè bất kể thời gian và khoảng cách, hình thành các nhóm lợi ích mới và giúp những người bị cô lập về xã hội hoặc thể chất kết nối với các cá nhân có quan điểm tương đồng. Dễ tiếp cận, chi phí thấp, trung tính về địa lý của truyền thông số là những nhân tố cho phép tương tác rộng rãi hơn, vượt qua các ranh giới xã hội, kinh tế, văn hóa, chính trị, tôn giáo và ý thức hệ.

Được tiếp cận truyền thông số trực tuyến mang lại lợi ích đáng kể cho nhiều người. Bên cạnh vai trò cung cấp thông tin (ví dụ người tị nạn Syria không chỉ sử dụng Google Maps và group trên Facebook để lên lộ trình, mà còn để tránh bị dân buôn người bóc lột), truyền thông số còn đem đến cơ hội để các cá nhân có tiếng nói và tham gia vào quá trình tranh luận và ra quyết định dân sự.

Đáng tiếc là bên cạnh việc trao quyền cho người dân, cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng có thể bị sử dụng để chống lại lợi ích của người dân. Báo cáo Rủi ro toàn cầu năm 2016 miêu tả hiện tượng “những công dân (không) được trao quyền”, khi các cá nhân và cộng đồng vừa được trao quyền vừa bị loại trừ bởi chính phủ, công ty và các nhóm lợi ích sử dụng các công nghệ mới.

Sức mạnh dân chủ của truyền thông số đồng nghĩa với việc nó có thể được các chủ thể phi nhà nước lợi dụng, đặc biệt là những cộng đồng có động cơ xấu sử dụng để tuyên truyền, vận động người ủng hộ cho mục đích cực đoan, như sự trỗi dậy gần đây của Daesh và các tổ chức khủng bố khác hình thành qua mạng xã hội.

Có một nguy cơ là tính năng động của việc chia sẻ thông tin, một đặc thù của mạng xã hội, có thể bóp méo quá trình ra quyết định và gây rủi ro cho xã hội. Trái với logic thông thường, việc có nhiều phương tiện truyền thông trên các kênh số có thể khiến nguồn tin của một cá nhân bị thu hẹp và phân cực thành hiện tượng mà nhà tâm lý học lâm sàng của MIT, Sherry Turkle, một giáo sư về khoa học xã hội và công nghệ , gọi là “vòng xoáy im lặng” (spiral of silence). Điều này có ý nghĩa quan trọng vì những gì chúng ta đọc, chia sẻ và chứng kiến trong môi trường truyền thông xã hội sẽ định hình các quyết định chính trị và dân sự của chúng ta.

Ví dụ, một nghiên cứu về tác động của tin nhắn kêu gọi bầu cử trên Facebook cho thấy chúng giúp tăng trực tiếp hơn 60.000 cử tri và gián tiếp qua hiệu ứng lan tỏa xã hội thêm 280.000 cử tri nữa, đem lại thêm tổng số 340.000 phiếu. Nghiên cứu này làm nổi bật sức mạnh của các nền tảng truyền thông số trong việc lựa chọn và phổ biến những thông tin chúng ta tiếp nhận trên mạng. Mặt khác nó cũng cho thấy cơ hội để công nghệ trực tuyến hòa trộn các hình thức tham gia hoạt động dân sự truyền thống (như bỏ phiếu bầu đại biểu ở cấp địa phương, khu vực và quốc gia) và những cách thức sáng tạo giúp người dân có tác động trực tiếp hơn đến các quyết định ảnh hưởng đến cộng đồng của họ.

Như với hầu hết các tác động được phân tích trong phần này, cách mạng công nghiệp lần thứ tư rõ ràng đang mang đến những cơ hội lớn, đồng thời cũng đặt ra rủi ro đáng kể. Một trong những nhiệm vụ chủ chốt mà thế giới phải đối mặt khi cuộc cách mạng này diễn ra là làm sao tập hợp nhiều hơn và hiệu quả hơn dữ liệu về lợi ích và thách thức đối với sự gắn kết trong cộng đồng.

 

 

*Theo: Klaus Schwab (2018), Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội
 
————
 
Theo dõi Fanpage Viện Năng suất Việt Nam chi nhánh Hồ Chí Minh để cập nhật những bài viết mới nhất: https://www.facebook.com/vnpihcm
 

TÀI LIỆU KHÁC