Tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đến cá nhân

Ngày đăng: 10/10/2021 15:10

Cách mạng công nghiệp lần thứ tư không chỉ thay đổi cách chúng ta làm việc mà còn thay đổi bản thân chúng ta. Nó tác động nhiều mặt đến mỗi chúng ta, ảnh hưởng đến bản sắc cá nhân và những khía cạnh liên quan – ý thức về sự riêng tư, khái niệm về sở hữu, tập quán tiêu dùng, cách chúng ta dành thời gian cho công việc và giải trí, cách phát triển sự nghiệp và trau dồi các kỹ năng. Nó cũng tác động đến cách chúng ta tạo dựng và phát triển các mối quan hệ, các cấu trúc thứ bậc là nền tảng cuộc sống của chúng ta, sức khỏe của mỗi người, và thậm chí sớm hơn ta nghĩ, nó sẽ dẫn đến những hình thức công nghệ làm tăng thêm khả năng của con người/siêu nhân hóa (human augmentation) khiến ta phải đặt câu hỏi về bản chất sự tồn tại của nhân loại. Các thay đổi ấy mang lại cả sự phấn khích lẫn sợ hãi khi chúng ta phát triển với tốc độ chưa từng thấy.

 

 

Đến nay, công nghệ đã giúp chúng ta về cơ bản làm mọi thứ đơn giản, nhanh chóng và hiệu quả hơn. Chúng cũng tạo cơ hội cho ta tự phát triển bản thân. Tuy nhiên, chúng ta cũng bắt đầu nhận thức được cơ hội và rủi ro sẽ còn lớn hơn nữa. Với những lý do nêu trên, chúng ta đang ở ngưỡng cửa của sự thay đổi căn bản mang tính hệ thống buộc con người phải thích nghi không ngừng. Hệ quả là chúng ta có thế chứng kiến sự phân cực ngày càng sâu sắc trên thế giới, giữa phe chấp nhận thay đổi và phe cưỡng lại nó.

Điều này sẽ gây ra tình trạng bất bình đẳng vượt xa những bất bình đẳng về mặt xã hội được miêu tả trên. Sự bất bình đẳng có tính chất bản thể này sẽ tách biệt phe thích nghi và phe chống trả – thành người thắng kẻ thua thực sự theo mọi nghĩa của từ này. Bên thắng cuộc sẽ hưởng lợi từ những tiến bộ sâu sắc của nhân loại trong những lĩnh vực nhất định của cách mạng công nghiệp lần thứ tư (như kỹ thuật nắn chỉnh gen), còn bên thua sẽ bị tước mất cơ hội ấy. Điều này có nguy cơ gây ra xung đột giai cấp cũng như những va chạm khác chưa từng có. Sự chia rẽ tiềm tàng ấy và những căng thẳng nó gây ra sẽ càng trầm trọng hơn vì khoảng cách thế hệ giữa những người đã làm chủ và lớn lên trong thế giới số và những người chưa biết đến nó và đang cố gắng thích nghi. Điều đó cũng làm phát sinh nhiều vấn đề về đạo đức.

Là một kỹ sư , tôi vốn là người đam mê và đón đầu công nghệ. Tuy nhiên, như nhiều nhà tâm lý học và khoa học xã hội, tôi tự hỏi, sự tích hợp không ngừng của công nghệ vào cuộc sống sẽ ảnh hưởng tới nhận thức của chúng ta về bản sắc như thế nào; và liệu nó có làm giảm thiểu một số phẩm chất cốt lõi m bản thân . . của con người như tự suy ngẫm bản thân, cảm thông hay sự đam mê không?

 

BẢN SẮC ĐẠO ĐỨC VÀ LUÂN LÝ

 

Những phát minh đáng kinh ngạc mà cách mạng công nghiệp lần thứ tư đem lại, từ công nghệ sinh học đến trí tuệ nhân tạo, đang định nghĩa lại khái niệm “con người”. Chúng đang nâng cao tuổi thọ, sức khỏe, nhận thức và các năng lực của con người theo những cách trước đây chỉ có trong khoa học viễn tưởng. Khi tri thức và khám phá trong các lĩnh vực này không ngừng rộng mở, điều quan trọng là chúng ta tập trung và quyết tâm duy trì thảo luận xã hội về đạo đức và luân lý. Là con người và một loài động vật xã hội, chúng ta phải suy nghĩ từ góc độ cá nhân và tập thể về cách ứng xử trước nhiều vấn đề như gia tăng tuổi thọ, trẻ sơ sinh được nắn chỉnh gen, chiết xuất ký ức và nhiều vấn đề khác.

Đồng thời, chúng ta cũng phải nhận thức được rằng những khám phá đáng kinh ngạc này cũng có thể bị thao túng để phục vụ những lợi ích đặc thù khác – và không nhất thiết là lợi ích của số đông. Stephen Hawking và các cộng sự: Stuart Russel, Max Tegmark và Frank Wilczek viết trên tờ The Independent về tác động của trí tuệ nhân tạo như sau: “Nếu như tác động ngắn hạn của trí tuệ nhân tạo phụ thuộc vào người kiểm soát, thì tác động lâu dài của nó phụ thuộc vào việc chúng ta có thể kiểm soát nó được hay không. Tất cả chúng ta cần tự hỏi mình có thể làm gì để nâng cao cơ hội gặt hái lợi ích và giảm thiểu rủi ro”.

Một phát triển thú vị trong lĩnh vực này là OpenAI, một công ty nghiên cứu trí tuệ nhân tạo phi lợi nhuận được công bố vào tháng 12-2015 với mục tiêu “phát triển trí thông minh số theo cách có khả năng đem lại lợi ích nhất cho con người nói chung và không bị hạn chế bởi nhu cầu thu lợi nhuận tài chính. Sáng kiến này, do Sam Altman, Chủ tịch Y Combinator, và Elon Musk, Giám đốc điều hành của Tesla Motors chủ trì – nhận được 1 tỷ USD cam kết vốn. Sáng kiến này tập trung vào một điểm quan trọng tôi đã nói ở trên – đó là, một trong những tác động lớn nhất của cách mạng công nghiệp lần thứ tư là khả năng đem đến sức mạnh cho con người nhờ kết hợp các công nghệ mới . Như Sam Altman đã nói: “cách phát triển tốt nhất của trí tuệ nhân tạo là nhằm mục đích trao quyền cho mỗi cá nhân và giúp nhân loại phát triển tốt hơn, và miễn phí với mọi người”.

Tác động lên con người của một số công nghệ như internet và điện thoại thông minh đã được hiểu khá rõ ràng và tranh luận công khai giữa các chuyên gia và học giả. Những tác động khác khó nắm bắt hơn nhiều. Chẳng hạn như trường hợp trí tuệ nhân tạo hay sinh học tổng hợp. Chúng ta có thể thấy trẻ sơ sinh được nắn chỉnh gen trong tương lai gần, cùng hàng loạt chỉnh sửa khác với nhân loại – từ xóa bỏ những bệnh di truyền đến tăng cường năng lực nhận thức. Điều này sẽ làm nảy sinh những vấn đề đạo đức và tinh thần lớn nhất mà chúng ta phải đối mặt với tư cách con người

 

MỐI LIÊN KẾT GIỮA CON NGƯỜI VỚI CON NGƯỜI

 

Như những câu hỏi đạo đức nêu trên cho thấy, mức độ số hóa và công nghệ của thế giới ngày càng cao, con người càng có nhu cầu được giao tiếp với người khác, và giao tiếp đó được nuôi dưỡng bằng những mối quan hệ thân thiết và các liên kết xã hội. Người ta ngày càng quan ngại rằng, khi cách mạng công nghiệp lần thứ tư làm mối liên hệ cá nhân và tập thể của chúng ta với công nghệ trở nên sâu sắc hơn, nó có thể tác động tiêu cực tới kỹ năng xã hội và khả năng thấu cảm của con người. Điều đó đã diễn ra trên thực tế. Năm 2010, một nhóm nghiên cứu tại Đại học Michigan cho thấy khả năng thấu cảm của sinh viên sụt giảm 40% (so với 20 hoặc 30 năm trước). Phần lớn sự sụt giảm này xuất hiện sau năm 2000.

Theo Sherry Turkle của Viện MIT, 44% thanh thiếu niên không rời xa thiết bị điện tử, kể cả khi chơi thể thao hay trong bữa ăn với gia đình và bạn bè. Trong bối cảnh giao tiếp trong đời thực bị tương tác trực tuyến lấn át, người ta lo sợ rằng toàn bộ thế hệ trẻ bị mạng xã hội nuốt trọn sẽ gặp khó khăn trong việc lắng nghe, giao tiếp bằng mắt hay hiểu ngôn ngữ cơ thể.

Sự gắn bó của chúng ta với các thiết bị di động là một ví dụ điển hình. Việc luôn luôn kết nối có thể tước đi một trong những tài sản quan trọng nhất của chúng ta: Thời gian để dừng lại, suy ngẫm và tham gia vào các cuộc đối thoại thực chất không có sự hỗ trợ của công nghệ hoặc bị mạng xã hội chi phối. Turkle dẫn chứng một số nghiên cứu cho thấy khi hai người nói chuyện, sự hiện diện của điện thoại trên bàn hay trong tầm nhìn sẽ thay đổi chủ đề họ đang nói đến cũng như mức độ gắn kết giữa họ. Điều ấy không có nghĩa rằng chúng ta sẽ từ bỏ điện thoại mà nên sử dụng chúng “với mục đích rõ ràng hơn”.

Các chuyên gia khác cũng chia sẻ những quan ngại tương tự. Cây viết về công nghệ và văn hóa Nicholas Carr cho rằng càng dành nhiều thời gian đắm mình trong môi trường số, khả năng nhận thức của chúng ta càng trở nên nông cạn do chúng ta dần đánh mất khả năng kiểm soát sự chú ý của bản thân: “Về bản chất, mạng là một hệ thống gây gián đoạn, một cỗ máy nhằm chia cắt sự chú ý. Sự gián đoạn thường xuyên làm phân tán suy nghĩ , suy yếu trí nhớ , làm chúng ta căng thẳng và lo lắng. Dòng suy nghĩ càng phức tạp thì tác động tiêu cực của những tác nhân gây mất tập trung càng sâu sắc”.

Từ năm 1971, Herbert Simon, chủ nhân giải Nobel Kinh tế năm 1978, đã cảnh báo rằng “giàu có về thông tin sẽ dẫn đến nghèo nàn về chú ý . Điều này đã trở nên nghiêm trọng hơn trong thế giới ngày nay , đặc biệt là với những người phải đưa ra quyết định, vốn thường bị quá tải – thông tin lẫn công việc, trong tình trạng thường xuyên căng thẳng. “Ở một thời đại tăng tốc, không gì phấn khích bằng đi chậm”, nhà văn về du lịch Pico Iyer từng viết. “ Và ở một thời đại phân tâm, không gì xa xỉ bằng sự chú ý. Và ở một thời đại di chuyển liên tục, không có gì cấp bách bằng ngồi yên”.

Bộ não của chúng ta, kết nối với các thiết bị số 24 tiếng một ngày, có nguy cơ trở thành một cỗ máy chuyển động vĩnh cửu, đẩy chúng ta vào một cơn điên cuồng bất tận. Việc một lãnh đạo chia sẻ với tôi rằng họ không còn thời gian để dừng lại và suy ngâm, chưa nói đến thưởng thức cảm giác xa xỉ của việc đọc trọn vẹn một bài báo nhỏ, đã trở nên rất bình thường. Những nhà hoạch định chính sách ở khắp nơi trong xã hội toàn cầu này dường như đều gặp tình trạng ngày càng kiệt sức, bị nhấn chìm giữa những nhu cầu cạnh tranh lẫn nhau làm họ chuyển từ bực bội sang chán nản và đôi khi là tuyệt vọng. Trong thời đại số mới này, việc lùi lại quả thực rất khó khăn, dù không phải là không thể.

 

QUẢN LÝ THÔNG TIN CÔNG KHAI VÀ RIÊNG TƯ

 

Một trong những thách thức cá nhân lớn nhất do internet và sự gia tăng kết nối gây ra chính là tính riêng tư. Vấn đề này ngày càng trở nên nghiêm trọng hơn, như triết gia chính trị Michael Sandel của Đại học Harvard nhận định: “Chúng ta dường như ngày càng sẵn sàng đánh đổi sự riêng tự lấy sự thuận tiện từ các thiết bị chúng ta sử dụng hàng ngày” . Được khơi mào một phần nhờ những tiết lộ của Edward Snowden, cuộc tranh luận toàn cầu về ý nghĩa của sự riêng tư trong một thế giới ngày càng minh bạch hơn chỉ mới bắt đầu, khi chúng ta thấy rằng internet là một công cụ giải phóng và dân chủ hóa chưa từng có, đồng thời nó cũng tạo điều kiện cho việc giám sát quy mô lớn một cách bừa bãi, rộng khắp, và gần như không hình dung nổi.

Vì sao sự riêng tư lại quan trọng như vậy? Trong bản năng chúng ta đều hiểu vì sao nó lại quan trọng với mỗi cá nhân. Kể cả những người khẳng định mình không thực sự coi trọng sự riêng tư và không có gì để giấu, vẫn có những điều chúng ta làm và nói mà không muốn người khác biết. Một loạt nghiên cứu cho thấy khi một người biết mình bị theo dõi, hành động của anh ta trở nên tuân thủ và phục tùng hơn.

Tuy nhiên, cuốn sách này không định sa đà vào chiêm nghiệm ý nghĩa của sự riêng tư hay trả lời những câu hỏi về quyền sở hữu dữ liệu. Dù vậy, tôi tin rằng cuộc tranh luận về nhiều vấn đề cơ bản như tác động tới cuộc sống nội tại của chúng ta, bắt nguồn từ việc mất quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân, sẽ ngày càng căng thẳng trong những năm sắp tới.

Những vấn đề này cực kỳ phức tạp. Chúng ta hiện mới chỉ bước đầu nhận thức được tác động tâm lý, đạo đức và xã hội của chúng. Ở cấp độ cá nhân , tôi có thể dự báo vấn đề liên quan đến sự riêng tư như sau: Khi cuộc đời của một người trở nên hoàn toàn minh bạch và khi mọi sự hớ hênh dù lớn hay nhỏ đều bị mọi người biết đến, liệu ai sẽ đủ dũng khí đảm nhiệm vai trò lãnh đạo ở cấp cao nhất?

Cách mạng công nghiệp lần thứ tư khiến công nghệ trở thành một phần chủ chốt và lan tỏa sâu rộng trong cuộc sống của mỗi người, nhưng chúng ta mới chỉ bước đầu nhận thức được sự thay đổi lớn lao về công nghệ này sẽ tác động thế nào đến con người nội tại của chúng ta. Nói cho cùng, nhiệm vụ của mỗi người là phải đảm bảo công nghệ sẽ phục vụ chúng ta chứ không biến ta thành nô lệ. Trên cấp độ cộng đồng, chúng ta cũng phải đảm bảo những thách thức mà công nghệ đem lại phải được hiểu và phân tích thấu đáo. Có như vậy chúng ta mới đảm bảo rằng cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ giúp phát triển chứ không phải phá hoại hạnh phúc của chúng ta.    

 

 

*Theo: Klaus Schwab (2018), Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội
 
————
 
Theo dõi Fanpage Viện Năng suất Việt Nam chi nhánh Hồ Chí Minh để cập nhật những bài viết mới nhất: https://www.facebook.com/vnpihcm
 

TÀI LIỆU KHÁC